Góp mặt trong chương trình Kính Đa Chiều tập 65, Tiến sĩ Sơn Cao Thắng đến từ trường Đại học Trà Vinh sẽ cùng host – MC Lê Đình Minh Ngọc khám phá những đặc điểm đặc trưng của các loại hình sân khấu truyền thống và sự biến hóa của múa Khmer trong đời sống hiện đại.

Trong dòng chảy văn hóa đa dạng tại Đồng bằng sông Cửu Long, nghệ thuật múa và sân khấu của người Khmer không chỉ là hình thức giải trí mà còn là linh hồn của các lễ hội, là cầu nối giữa con người và thế giới tâm linh.

Mở đầu chương trình, host Lê Đình Minh Ngọc đặt vấn đề: tại khu vực Nam Bộ, đặc biệt là vùng đồng bằng sông Cửu Long, văn hóa Khmer không chỉ hiện diện trong các lễ hội truyền thống mà còn được thể hiện sinh động qua những điệu múa mang đậm dấu ấn bản sắc. Không đơn thuần là hình thức biểu diễn, múa Khmer Nam Bộ còn là phương tiện truyền tải đời sống tinh thần, tín ngưỡng và triết lý nhân sinh của cộng đồng người Khmer.

Giải thích về đặc điểm của múa Khmer trên sân khấu, tiến sĩ Sơn Cao Thắng cho biết nghệ thuật này gắn liền với các loại hình sân khấu truyền thống độc đáo, tiêu biểu là Rô Băm (Robam). Đây là loại hình vũ kịch mặt nạ, từng được gọi là Yeak K’noh tại Trà Vinh trước khi sáp nhập. Điểm đặc trưng nổi bật của Rô Băm là nghệ sĩ biểu diễn với mặt nạ được tạo hình đa dạng, kết hợp cùng hệ thống nhân vật phong phú lấy cảm hứng từ sử thi Ramayana, được người Khmer bản địa hóa thành Riêm Kê. Không chỉ là câu chuyện nghệ thuật, Rô Băm còn mang ý nghĩa biểu trưng sâu sắc, gửi gắm triết lý “thiện thắng ác”, một giá trị cốt lõi trong đời sống tinh thần của người Khmer. Loại hình này được gìn giữ qua nhiều thế hệ trong cộng đồng chùa Phật giáo Nam tông, với hệ thống nhạc cụ và dàn nhạc riêng biệt, góp phần tạo nên không gian biểu diễn trang nghiêm và giàu tính nghi lễ.

Bên cạnh đó, sân khấu Dù Kê (còn gọi là Lakhon Bassac) ra đời vào những năm 20 của thế kỷ XX tại khu vực sông Hậu và lại mang một màu sắc khác biệt. Theo tiến sĩ Sơn Cao Thắng, đây là loại hình sân khấu được hình thành tại Nam Bộ, sau đó mới có sự giao thoa ngược trở lại với Campuchia. Dù Kê nổi bật bởi tính kịch tính trong cốt truyện, được xây dựng thành kịch bản rõ ràng, kết hợp giữa âm nhạc truyền thống và các nhạc cụ hiện đại. Đặc biệt, các nhạc cụ kéo và nhạc cụ dây như Tro U giữ vai trò quan trọng trong việc tạo nên âm hưởng đặc trưng, vừa gần gũi vừa mới mẻ, phản ánh sự thích nghi linh hoạt của nghệ thuật Khmer trong bối cảnh đương đại.

Một loại hình khác cũng được đề cập là sân khấu Dì Kê, phổ biến tại khu vực Ô Lâm (An Giang). Khác với Dù Kê, Dì Kê phát triển dựa trên các cốt truyện tùng tiêu và chịu ảnh hưởng từ văn hóa Chăm và khu vực đảo Java. Chính sự giao thoa văn hóa này đã tạo nên một sắc thái riêng biệt, góp phần làm phong phú thêm bức tranh tổng thể của nghệ thuật sân khấu Khmer Nam Bộ.

Từ những loại hình tiêu biểu này, chương trình tiếp tục mở rộng vấn đề khi so sánh múa Khmer Nam Bộ với múa Khmer tại Campuchia. Theo tiến sĩ Sơn Cao Thắng, điểm tương đồng lớn nhất nằm ở nền tảng văn hóa chung: cùng một tộc người, cùng chia sẻ hệ thống tôn giáo, ngôn ngữ và chữ viết. Tuy nhiên, sự khác biệt lại thể hiện rõ ở không gian và bối cảnh phát triển.

Nếu như tại Campuchia, múa Khmer mang đậm tính cung đình, từng là di sản của hoàng gia và được bảo tồn với những quy chuẩn nghiêm ngặt – thậm chí có thời kỳ chỉ dành cho nữ giới biểu diễn thì tại Nam Bộ, múa Khmer lại có sự đa dạng và linh hoạt hơn. Ngoài múa cổ điển phục vụ trong nghi lễ tôn giáo, nghệ thuật múa Khmer Nam Bộ còn phát triển mạnh trong đời sống dân gian và các loại hình sân khấu, với sự kết hợp hài hòa giữa yếu tố truyền thống và hiện đại. Chính điều này đã giúp múa Khmer Nam Bộ không chỉ được gìn giữ mà còn tiếp tục thích nghi, lan tỏa trong đời sống văn hóa đương đại.

Thông qua những phân tích sâu sắc và dẫn chứng sinh động, Kính Đa Chiều tập 65 không chỉ giúp khán giả hiểu rõ hơn về nghệ thuật múa Khmer Nam Bộ, mà còn mở ra góc nhìn đa chiều về cách một di sản văn hóa được bảo tồn và phát triển trong dòng chảy hiện đại.

Chương trình Kính Đa Chiều với chủ đề “Nghệ thuật múa Khmer Nam Bộ” cùng host Lê Đình Minh Ngọc và tiến sĩ Sơn Cao Thắng sẽ phát sóng 18h50 ngày 27/04/2026 trên VTV9. Chương trình do VTV9 phối hợp Jet Studio thực hiện.

Vanhoadautu.vn